मराठी कवितेमध्ये अक्षरांची विशिष्ट मांडणी आणि लयबद्धता राखण्यासाठी 'वृत्ते' वापरली जातात. जेव्हा कवितेत अक्षरांची संख्या, त्यांचा क्रम (लघु-गुरू) आणि विराम (यती) यांचे नियम पाळले जातात, तेव्हा त्याला 'अक्षरगणवृत्त' म्हणतात. 7 वी आणि 8 वी च्या अभ्यासक्रमात मालिनी, वसंततिलका आणि भुजंगप्रयात ही प्रमुख वृत्ते आहेत.
| चिन्ह | प्रकार | ओळखण्याची पद्धत | स्थान | उदाहरण |
|---|---|---|---|---|
| U | लघु | अल्पकालीन स्वर (अ, इ, उ) किंवा लघु उच्चार असलेले अक्षर | आद्य (पहिले अक्षर लघु) | कवि (क = U, वि = U) |
| – | गुरू | दीर्घ स्वर (आ, ई, ऊ, ए, ओ) किंवा दीर्घ उच्चार असलेले अक्षर | मध्य (मधल्या अक्षरात गुरू) | राम (रा = – , म = U) |
| – | गुरू | लघु स्वरानंतर व्यंजनसमूह आल्यास अक्षर गुरू मानले जाते | आंत्य (शेवटचे अक्षर गुरू) | कान्त (का = – , न्त = –) |
| – | गुरू | लघु स्वरानंतर अनुस्वार (ं) किंवा विसर्ग (ः) आल्यास गुरू | सर्व (सर्व अक्षरे गुरू) | कंठ (कं = – , ठ = U) |
अक्षरगणवृत्तातील लघु (U) आणि गुरू (-) चिन्हे ओळखण्याची पद्धत.
वृत्त म्हणजे कवितेची रचना करण्याची एक विशिष्ट पद्धत. यामध्ये प्रत्येक ओळीत अक्षरे मोजली जातात. लघु (कमी वेळ लागणारे अक्षर) साठी 'U' चिन्ह आणि गुरू (जास्त वेळ लागणारे अक्षर) साठी '-' चिन्ह वापरले जाते. 3 अक्षरांचा मिळून एक 'गण' तयार होतो.
हे एक अत्यंत लोकप्रिय वृत्त आहे. यात प्रत्येक चरणात 12 अक्षरे असतात. याचा गण 'य य य य' असा असतो. यात यती 6 व्या अक्षरावर येतो.
एखाद्या वेळी ओळीत जोडाक्षर आल्यास आधीचे अक्षर 'गुरू' होते, पण जर उच्चार सौम्य असेल तर ते 'लघु'च राहते. उदा. 'प्रभाते मनी राम चिंतित जावा' - येथे 'प्र' हा लघु आहे कारण उच्चार लांबत नाही.
या वृत्ताच्या प्रत्येक चरणात 14 अक्षरे असतात. याचा गण 'त भ ज ज ग ग' असा असतो. यामध्ये 8 व्या अक्षरावर यती असतो.
या वृत्ताच्या प्रत्येक चरणात 15 अक्षरे असतात. याचा गण 'न न म य य' असा असतो. यात यती 8 व्या अक्षरावर येतो.
वृत्ते कवितेला नाद आणि लय प्राप्त करून देतात. भुजंगप्रयात (12 अक्षरे, य य य य), वसंततिलका (14 अक्षरे, त भ ज ज ग ग) आणि मालिनी (15 अक्षरे, न न म य य) ही महत्त्वाची अक्षरगणवृत्ते आहेत. गण आणि लघु-गुरू क्रमाचा सराव केल्यास कविता ओळखणे सोपे जाते.