भाषा समृद्ध करण्यासाठी शब्द संपत्तीवर प्रभुत्व मिळवणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. यामध्ये केवळ शब्दांचा अर्थ समजून घेणे नव्हे, तर भाषेचे सामान्यज्ञान, साहित्यिक माहिती आणि शब्दांचा योग्य वापर यांचा समावेश होतो.
शब्द संपत्ती वाढवण्यासाठी वाचन, लेखन आणि भाषेच्या व्याकरणाचा सराव करणे आवश्यक आहे. मराठी भाषेतील थोर साहित्यिक, कवी, त्यांचे टोपणनाव आणि भाषेचा इतिहास यांची माहिती असणे म्हणजे भाषेचे सामान्यज्ञान होय.
| साहित्यप्रकार | वैशिष्ट्ये | उदाहरणे / साहित्यिक |
|---|---|---|
| लोकसाहित्य | लोककथा, गाणी, म्हणी | भारुड, ओवी, लोकगीते |
| कविता | भावनात्मक अभिव्यक्ती | कुसुमाग्रज, बा. भ. बोरकर |
| कादंबरी | दीर्घ कथन, पात्रांचे जीवन | वि. स. खांडेकर – "ययाति" |
| कथा | लघुरूपात जीवनाचे चित्रण | वि. पु. काळे – "झुंज" |
| नाटक | रंगभूमीवरील सादरीकरण | राम गणेश गडकरी – "एकच प्याला" |
| निबंध | विचारप्रधान लेखन | पु. ल. देशपांडे – विनोदी निबंध |
| आत्मचरित्र | स्वतःचे जीवनवर्णन | महात्मा फुले – "तपस्विनी" |
| चरित्र | इतरांचे जीवनवर्णन | लोकमान्य टिळक चरित्र |
| प्रवासवर्णन | प्रवासातील अनुभव | वि. स. खांडेकर – प्रवासवर्णने |
| समीक्षण | साहित्याचे चिकित्सक विश्लेषण | ग. प्र. प्रधान – समीक्षण |
| भक्तिसाहित्य | ईश्वरभक्ती, संतवाणी | ज्ञानेश्वर, तुकाराम |
| संत साहित्य | समाजप्रबोधन, अध्यात्म | नामदेव, एकनाथ |
| वाङ्मयीन गद्य | शास्त्रीय, विचारप्रधान लेखन | गद्या-लेख, भाष्य |
| पत्रलेखन | व्यक्तीगत संवाद | लोकमान्य टिळकांची पत्रे |
| विनोदी साहित्य | हास्यप्रधान लेखन | पु. ल. देशपांडे – "व्यक्ती आणि वल्ली" |
मराठी भाषेला अभिजात भाषेचा दर्जा मिळावा यासाठी प्रयत्न सुरू आहेत. मराठी साहित्यात अनेक कवींना 'कुसुमाग्रज' किंवा 'बालकवी' अशी टोपणनावे देण्यात आली आहेत. ही माहिती परीक्षेत महत्त्वाची ठरते.
शब्द संपत्तीवर प्रभुत्व मिळवण्यासाठी अवांतर वाचन करणे गरजेचे आहे. मराठी भाषेचे सामान्यज्ञान आपल्याला भाषेच्या मुळाशी जोडते. कवी, लेखक आणि त्यांच्या साहित्याची ओळख करून घेणे हा या विषयाचा मुख्य उद्देश आहे.