भाषेचा अभ्यास करताना शब्दांचा वाक्यात कसा वापर होतो, हे समजून घेणे महत्त्वाचे असते. यालाच कार्यात्मक व्याकरण म्हणतात. यात शब्दांच्या विविध जातींचा समावेश होतो.
मराठी भाषेत शब्दांच्या मुख्य आठ जाती आहेत, परंतु इयत्ता चौथीच्या स्तरावर आपण नाम, सर्वनाम, विशेषण आणि क्रियापद या चार प्रमुख जातींचा अभ्यास करणार आहोत.
कोणत्याही सजीव किंवा निर्जीव, दृश्य किंवा अदृश्य वस्तूला दिलेल्या नावाला 'नाम' असे म्हणतात.
वाक्यामध्ये नामाचा वारंवार होणारा वापर टाळण्यासाठी नामाऐवजी जो शब्द वापरला जातो, त्याला 'सर्वनाम' म्हणतात.
नामाबद्दल अधिक किंवा विशेष माहिती सांगणाऱ्या शब्दाला 'विशेषण' म्हणतात.
| नाम | विशेषण |
|---|---|
| हरिण | चपळ |
| ऊन | कडक |
वाक्याचा अर्थ पूर्ण करणाऱ्या आणि क्रिया दर्शवणाऱ्या शब्दाला 'क्रियापद' म्हणतात. हे सामान्यतः वाक्याच्या शेवटी येते.
नाम ओळखण्यासाठी 'कोण?' किंवा 'काय?' असा प्रश्न विचारा. क्रियापद ओळखण्यासाठी वाक्यातील शेवटचा क्रियावाचक शब्द तपासा.
विद्यार्थी अनेकदा विशेषण आणि नाम यांच्यात गल्लत करतात. लक्षात ठेवा, विशेषण हे नामाचे वर्णन करते.
शब्दांच्या जाती वाक्याची रचना समजण्यास मदत करतात. नाम (नाव), सर्वनाम (नामाऐवजी), विशेषण (माहिती देणारा) आणि क्रियापद (क्रिया दर्शवणारा) हे याचे आधारस्तंभ आहेत.